Aft (ağız yarası) neden olur, nasıl geçer? Ne zaman hekime gidilmeli?

Aft nedir, uçuktan farkı ne?

Aft (rekürren aftöz stomatit), ağız içinde — yanak, dudak içi, dil kenarı, dil altı — oluşan yüzeysel yaradır. Bulaşıcı değildir, virüs kaynaklı değildir. Uçuk ise herpes virüsüne bağlıdır, genellikle dudak dışında ve diş eti gibi sert dokularda kümelenmiş kabarcıklar hâlinde çıkar, bulaşıcıdır. Ayrım tedaviyi değiştirir.

Türleri

• Minör: En sık (%80). 2–8 mm, 7–14 günde iz bırakmadan iyileşir.
• Majör: 1 cm'den büyük, derin, 2–6 hafta sürebilir, iz bırakabilir.
• Herpetiform: Çok sayıda toplu iğne başı yaralar; uçukla karışır ama virüs değildir.

Tetikleyiciler

• Yanak ya da dudağı ısırma, sert fırça, taşkın dolgu/tel gibi mekanik travma
• Stres, uykusuzluk, hormonal dönemler (âdet öncesi)
• Sodyum lauril sülfat (SLS) içeren diş macunları
• Demir, B12, folat, çinko eksikliği
• Asitli ve baharatlı gıdalar, çikolata, kuruyemiş, çilek, domates (kişiye göre)
• Sigarayı bırakma dönemi (geçici artış)
• Bazı ilaçlar (NSAİİ, beta blokerler)

Evde ne yapılabilir?

1. Ilık tuzlu su ya da karbonatlı su ile günde birkaç kez çalkalama
2. Asitli, sıcak ve baharatlı gıdalardan kaçınma; yumuşak ve serin yiyecekler
3. SLS içermeyen macuna geçiş, yumuşak fırça
4. Eczaneden yara üzerine sürülen koruyucu jel/pat ya da lokal anestezikli jel (kısa süreli)
5. Antiseptik gargara (klorheksidin) — 1–2 hafta ile sınırlı, dişleri renklendirebilir

Ağrı kesici sürmek, yaraya aspirin koymak, alkol ya da limonla "yakmak" iyileşmeyi geciktirir.

Klinikte

Hekim yaranın türünü belirler; travma kaynağı varsa (keskin diş kenarı, taşkın dolgu, tel ucu) düzeltir; büyük ya da çok ağrılı aftlarda kısa süreli kortikosteroid içeren pat ya da gargara reçete edebilir; sık tekrarlayan olgularda kan tahlili (demir, B12, folat, çinko, tam kan) ister ve gerekirse dahiliye/dermatoloji ile birlikte değerlendirir.

Ne zaman hekime?

• 2 haftada iyileşmeyen yara — ağız kanseri dahil başka nedenler dışlanmalı
• 1 cm'den büyük, çok sayıda ya da yılda 6'dan sık tekrarlayan aftlar
• Ateş, halsizlik, göz ya da cilt bulguları, genital yaralarla birlikte (Behçet hastalığı gibi sistemik nedenler araştırılır)
• Yemeyi ve içmeyi engelleyen ağrı, özellikle çocuklarda

Tekrarını azaltmak

Tetikleyici gıda günlüğü tutmak, SLS'siz macun, düzenli uyku, stres yönetimi, eksik vitamin ve minerallerin hekim önerisiyle yerine konması, keskin diş/dolgu kenarlarının düzeltilmesi. Diş eti ve ağız mukozası kontrolü rutin muayenenin parçasıdır; 6 aylık kontrollerde ağız içi lezyonlar da değerlendirilir.