Diş kırıldığında ya da yerinden çıktığında ne yapmalı? Acil adımlar

Kırık türleri ve aciliyet

• Mine çatlağı / küçük köşe kırığı: Ağrı yok ya da hafif; acil değil ama birkaç gün içinde muayene. Keskin kenar dili kesiyorsa geçici olarak dişçi mumu ya da şekersiz sakız kapatılabilir.
• Dentine ulaşan kırık: Soğuk-sıcak hassasiyeti; 1–2 gün içinde restorasyon.
• Sinire ulaşan kırık: Kırık yüzeyinde pembe/kırmızı nokta, kanama, şiddetli ağrı. Aynı gün müdahale; erken müdahale dişin canlı kalma şansını artırır.
• Yerinden oynama / gömülme / kısmen çıkma: Aynı gün; diş yerine oturtulup komşu dişlere sabitlenir (splint).
• Tamamen çıkma (avülsiyon): Dakikalar önemli — aşağıya bakın.
• Kök kırığı: Dıştan görünmez; ısırınca ağrı ve hareketlilik. Röntgenle tanı, sabitleme.

Tamamen çıkan kalıcı dişte ilk 30 dakika

1. Dişi kron (beyaz) kısmından tutun; köke dokunmayın, ovmayın.
2. Kirliyse birkaç saniye süt ya da serum fizyolojikle çalkalayın; musluk suyu uzun süre kullanılmaz, sabun/alkol asla.
3. Mümkünse dişi hemen yuvasına doğru yönde yerleştirip temiz bir bez ya da mendil üzerine hafifçe ısırarak yerinde tutun. Bu, en iyi sonucu veren adımdır.
4. Yerleştiremiyorsanız dişi süt, yoksa hastanın tükürüğü içinde (yanak içinde tutmak çocuklarda yutma riski nedeniyle önerilmez) ya da serum fizyolojikte taşıyın. Kuru bırakmayın; su iyi bir taşıyıcı değildir.
5. 30–60 dakika içinde diş hekimine ulaşın. Kliniği önceden arayın.

Hekim dişi yerleştirir, 2 hafta esnek splintle sabitler, tetanoz durumunu sorar, gerekirse antibiyotik verir. Çıkan dişlerde genellikle 1–2 hafta içinde kanal tedavisi gerekir; takip röntgenleri aylarca sürer.

Süt dişlerinde fark

Tamamen çıkan süt dişi yerine takılmaz; altındaki kalıcı diş tomurcuğuna zarar verebilir. Yine de muayene gerekir: kırık parça kalmış mı, komşu dişler etkilenmiş mi, kalıcı dişin yeri korunmalı mı. Yerinden oynayan ya da gömülen süt dişlerinde de hekim değerlendirmesi şarttır. Ayrıntı: Çocuk diş hekimliği.

Kırık parça ne yapılır?

Parçayı süt ya da suda saklayıp getirin; uygunsa hekim parçayı yapıştırabilir, bu en doğal sonucu verir. Parça yoksa kompozit dolgu ile biçim tamamlanır; büyük kayıplarda lamina ya da kaplama planlanır. Bkz. Dolgu ve restoratif tedavi.

Ağrı ve şişlik için

• Dıştan soğuk kompres (20 dk uygula, 20 dk ara)
• Hekime danışarak ağrı kesici; aspirinden kaçının (kanamayı artırır)
• Yumuşak yiyecekler, o taraftan çiğmemek
• Dudak/dil kesiği varsa temiz bezle bastırma; 10 dakikada durmayan kanama için acil servis

Baş darbesiyle birlikteyse

Bilinç kaybı, kusma, baş dönmesi, uyku hali ya da hafıza kaybı varsa önce acil servis; diş tedavisi sonra planlanır.

Önlem

Temaslı sporlarda ölçüye göre yapılan ağız koruyucu, kalem/tırnak/buz ısırma alışkanlığının bırakılması, dişle paket açmamak. Çürük ya da büyük dolgulu dişler kırılmaya daha yatkındır; zamanında kaplama koruyucudur.